Gadkowski.pl

DR STEFAN KOTARSKI - prawie Opatowianin

inne publikacje

Stefan Stanisław Kotarski urodził się 28 lipca 1902 roku w Mińsku Mazowieckim, jako syn lekarza Józefa Ignacego i matki Marii Ludwiki ze Żmigrodzkich. Maria po śmierci męża w 1906 roku przeniosła się z synem do Częstochowy. Stefan chodził tu początkowo do szkoły powszechnej, a potem do gimnazjum im Henryka Sienkiewicza. Należał do drużyny harcerskiej im. Waleriana Łukasińskiego. Pielęgnowane w rodzinie tradycje powstania styczniowego zdecydowały, że podjął studia na Wydziale Historycznym UW, zakończone w 1928 obroną pracy magisterskiej p.t. "Przemysł II Pogrobowiec". By podjąć studia doktoranckie zobowiązany był do odbycia czteroletniej pracy w szkolnictwie. Przyjechał do Opatowa w 1928 roku i został zatrudniony jako nauczyciel historii we Włościańskim Gimnazjum im B.Głowackiego w Opatowie. Uczył historii w klasach I ? VIII i języka polskiego w klasie 1, ogółem 28 godzin tygodniowo. Był także wychowawcą klasy V. Nowy wykładowca zamieszkał w odnajętym pokoju przy ulicy Ostrowieckiej 32.

Stefan Kotarski rozpoczął pracę w doskonale zorganizowanej szkole, której dyrektorem był Ignacy Zys. Mam przed sobą kserokopię "Sprawozdanie Dyrekcji za rok szkolny 1929/1930".

Sprawozdanie liczy 69 stron i jest podzielone na kilkanaście działów. Zapoznając się z nimi dowiedziałam się, że lekcje ? tak jak w obecnych szkołach ? trwają 50 minut, przerwy między lekcjami trwają 10 minut, prócz przerwy po 3 lekcji, która trwa 25 minut i przeznaczona jest na zjedzenie 2 śniadania. Zaskoczyła mnie jednak krótka informacja, że w połowie lekcji rozlega się krótki dzwonek, oznaczający minutową przerwę na ćwiczenia wydechowe uczniów przy otwartych oknach.

Innym zaskoczeniem była dla mnie informacja, że szkoła posiadała aparat projekcyjny i w sali kinowej wyświetla dla uczniów filmy długo i krótkometrażowe. Szkoła posiadała także kamerę filmową, którą filmowano uroczystości szkolne, by je później wyświetlać dla uczniów.

"Na produkcję własnych filmów zwrócona zostanie specjalna uwaga w przyszłym roku szkolnym, gdyż może to mieć niemałe znaczenie pedagogiczne z tego względu, że młodzież będzie miała możność obserwowania siebie i korygowania w pewnym stopniu niektórych braków. Wychowanie estetyczne w dużym stopniu pomagało do wyrobienia w młodzieży zwyczajów towarzyskich, tej tzw. "ogłady towarzyskiej" tak, że już łatwiejszą stawała się sprawa nauczania jej przyjętych form towarzyskich."

Lekarzem szkolnym był dr Michał Zielonka, który prócz zwykłych badań indywidualnych przeprowadzał 2 razy do roku badania antropometryczne: I badanie we wrześniu a II w czerwcu.

"...Znamiennym i pocieszającym objawem jest zauważony wśród lwiej większości młodzieży silny rozrost klatki piersiowej i duża różnica rozpiętości przy wdechu i wydechu, szczególnie u tych uczniów, którzy są już dłużej w gimnazjum, co świadczyłoby, że wychowanie fizyczne nie jest bynajmniej rzeczą błahą, jak to sądzą niektórzy nieuświadomieni jeszcze rodzice". (strona 48)

Stefan Kotarski włączył się czynnie w życie szkoły. Prócz zajęć obowiązkowych został kuratorem koła "Samopomocy", które wydawało niezależne pisemko uczniowskie "Brzask". Pomagał uczniom w redagowaniu kolejnych numerów.

Podczas czterech lat pracy w Opatowie Stefan Kotarski nie ograniczył się tylko do pracy w szkole. Być może zaraz, po przyjeździe do miasta zorganizował Koło Towarzystwa Krajoznawczego, działające bardzo prężnie. Pełnił w nim funkcję przewodniczącego przez 4 lata pobytu w mieście. Potrafił swoim zapałem zwerbować do Towarzystwa dość liczną grupę członków i zachęcić ich do czynnej w nim działalności. Dzięki zapałowi i zaangażowaniu działaczy 5 czerwca 1932 roku zostało uroczyście otwarte Muzeum Etnograficzne w Opatowie, w którym prezentowano kilka działów: stare dokumenty, obrazy, starą broń, stare i współczesne fotografie zabytków regionu i wiele eksponatów archeologicznych, które zbierali członkowie koła. Z inicjatywy Stefana Kotarskiego zorganizowano kursy przewodników po Opatowie dla młodzieży szkolnej. Wykłady o opatowskich zabytkach prowadziły nauczycielki historii i sam organizator.

"Dzięki niestrudzonej energii prezesa Towarzystwa Krajoznawczego prof. S. Kotarskiego Opatów wzbogacił się o jeszcze jedną placówkę kulturalną tj Muzeum Etnograficzne, otwarte 5-go bm. Po nabożeństwie w Kolegiacie nastąpił akt otwarcia tradycyjnym przecięciem wstęgi. Dokonał tego zastępca Starosty Opatowskiego pan Referendarz J, Kurzeja. Poczym ks. Prugiel poświęcił lokal i wygłosił okolicznościowe przemówienie.

Prezes Towarzystwa prof. S. Kotarski, dziękując zebranym za przybycie scharakteryzował cel Muzeum i warunki, w jakich zostało zorganizowane.

Następnie zabrał głos p. Referendarz witając nową placówkę w imieniu Starosty Opatowskiego p. J. Wodnickiego i podkreślił doniosłe znaczenie tej instytucji i podkreślił jej znaczenie z analogicznymi placówkami za granicą.

Po odczytaniu aktu erekcyjnego, przedstawiciel Rządu i reprezentacje poszczególnych instytucji złożyli nam nim swe podpisy. Poczym prezes rozdał dyplomy przewodnikom po Opatowie, którzy ukończyli specjalny w tym celu kurs...". Na zdjęciu pan Stefan Kotarski otoczony młodzieżą w dniu otrzymaniu dyplomów "Przewodnik po Opatowie". Zdjęcie uzyskałam dzięki uprzejmości Pana Andrzeja Żychowskiego


W piśmie "Echo Ziemi Opatowskiej" relacjonującej przebieg uroczystości nie podano adresu nowopowstałej placówki kulturalnej. Muzeum prawdopodobnie miało siedzibę w nowobudowanej szkole Nr 3 zwanej "Na stadionie".

Muzeum działało do 1939 roku. Nie odnalazłam żadnych informacji co stało się z jego zbiorami w 1939 roku. Być może zostały rozproszone, lub zabrali je Niemcy tak, jak wywieźli do Rzeszy zbiory Muzeum Ostrowieckiego.

Stefan Kotarski publikował także felietony w miejscowej prasie (Echo Ziemi Opatowskiej): "Krzysztof Szydłowiecki odnowiciel Opatowa", "Kilka słów o przeszłości naszych rzemiosł" i długi tekst "W 70 rocznicę Powstania Styczniowego". W miesięczniku Towarzystwa Krajoznawczego "Ziemia"(Warszawa 1933) zamieścił tekst "Opatowskie pamiątki powstania styczniowego"

Stefan Kotarski podczas pracy w Opatowie zbierał materiały do historii miasta i regionu. Penetrował archiwa, rozmawiał z wieloma mieszkańcami Opatowa, zbierał stare fotografie. Wiele materiałów otrzymał od byłego dyrektora szkoły pana Jana Słomki (1918-1924) W archiwum pana Jana Słomki. zachował się odręczny list Pana Stefana Kotarskiego, w którym wyraża wdzięczność za wypożyczone książki, "które bardzo. przydały się podczas pracy nad książką "Opatów w latach 1861-1864..." Wyraził w nim także obietnicę, przesłania panu dyrektorowi książki po jej opublikowaniu.

Plonem jego zainteresowań powstała pierwsza książka "Opatów, jego dzieje i zabytki" wydano ją w 1932 roku, staraniem Opatowskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Fascynowała pana Stefana Kotarskiego także osoba bohatera Powstania Styczniowego Ludwika Topór Zwierzdowskiego. Zebrał o nim wiele materiałów historycznych i wiele wspomnień o bitwie opatowskiej. W lutym1932 roku , w rocznicę ostatniej bitwy Powstania Styczniowego, razem z Towarzystwem Krajoznawczym organizował uroczystą akademię i osobiście - co odnotowała prasa - składał kwiaty przy pomniku Ludwika Zwierzdowskiego. W sierpniu 1932 roku Stefan Kotarski zakończył praktykę w Opatowie. Przed wyjazdem opublikował we wrześniowym numerze "Echo Ziemi Opatowskiej podziękowanie mieszkańcom miasta za życzliwość i pomoc w realizowaniu jego inicjatyw.

Po wyjeździe z Opatowa Stefan Kotarski podjął pracę nauczyciela historii i geografii w gimnazjum w Pułtusku.

Po rocznej przerwie, poświęconej na opracowanie materiałów zebranych w Opatowie, 1 marca 1934 przedstawił i obronił na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego pracę doktorską pt. "Opatów w latach 1861-1864". Towarzystwo Krajoznawcze w Opatowie wydało ją w roku 1935.

W tym samym roku ożenił się z nauczycielką języka polskiego panią Elżbietą Rydzewską, nauczycielkę języka polskiego, którą poznał podczas pracy w Opatowie. W 1937 przenieśli się do Płońska, gdzie doktor Stefan Kotarski został mianowany dyrektorem Miejskiego Gimnazjum i Liceum, a pani Elżbieta pracowała jako wykładowca języka polskiego.

W sierpniu 1939 roku rezerwista dr Stefan Kotarski został zmobilizowany. Brał udział w obronie Modlina i z całą załogą dostał się do niewoli niemieckiej. Przez cały okres wojny przebywał w oflagu II C w Woldenbergu. Prowadził w obozie dla jeńców wykłady z historii XIX wieku i organizował wiele imprez, mających podnosić na duchu pozbawionych ojczyzny bliskich towarzyszy niedoli. Prowadził przez cały ten okres "Notatnik obozowy 1939 - 1945", przekazany Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Biblioteka Narodowa przygotowuje do druku jeszcze jedno opracowanie Stefana Kotarskiego: monografię obozu w Woldenbergu, przekazaną Bibliotece w maszynopisie, wraz z innymi cennymi darami, jakie zgodnie z wolą męża przekazała po jego śmierci pani Elżbieta Kotarska.

Po wyzwoleniu Stefan Kotarski powrócił do Płońska, gdzie spotkał się z żoną, byłą więźniarką Ravensbrűck. Jako dyrektor gimnazjum zorganizował średnią szkołę dla dorosłych i prowadził szkolenie kadry nauczycielskiej. W 1947 roku został kuratorem Okręgu Szkolnego warmińsko mazurskiego.

We wszystkich miastach w których pracował: w Opatowie, Pułtusku, Płońsku, Olsztynie i Warszawie, tak sobie organizował czas, by móc włączyć się w pracę środowiska i by znaleźć czas na prywatne zainteresowania i pasje. W Opatowie napisał 2 książki o mieście i Powstaniu Styczniowym, w Pułtusku był współorganizatorem wydawnictwa "Pułtusk ? studia i materiały z dziejów miasta i regionu". Zamieszczał tam prace o życiu kulturalnym i szkolnictwie powiatu. Pracując w Olsztynie wydał książkę "Olsztyn w czasie wojny trzynastoletniej" i "Dzieje dwóch szkół polskich na mazurach w świetle kronik 1929-1939", a w Warszawie opracował i wydał "Budowa Biblioteki Uniwersyteckiej w latach 1881-1894". Interesował się także geografią historyczną i w 1955 roku wydał pracę pt. "Słownik zlatynizowanych nazw miejscowych".

W 1949 państwo Kotarscy przenieśli się do Warszawy, gdyż stan zdrowia jego żony po pobycie w obozie koncentracyjnym nie był zadawalający. Zrezygnował z badań nad przeszłością, choć nie przestał uzupełniać własnego księgozbioru. Odziedziczony po ojcu księgozbiór został rozproszony. Szczególnie gorliwie zbierał publikacje i dokumenty dotyczące Powstania Styczniowego. 2.000 tomów przekazała Bibliotece Narodowej jego żona w 1976 roku.

Dr Stefan Kotarski w 1949 roku podjął pracę w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego na stanowisku kustosza, a potem wicedyrektora. W latach 1958 ?1962 został dyrektorem Biblioteki Instytutu Polskiej Akademii Nauk. Kierował również siecią bibliotek PAN i organizował dla ich pracowników kursy dokształcające. W latach 1965?1968 brał udział w pracach Komisji do Spraw Bibliotek Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego. Równolegle prowadził wykłady geografii historycznej w Państwowej Wyższej Szkole Pedagogicznej. Był także autorem podręcznika dla szkół wyższych w tym zakresie. Wiele lat współredagował "Przegląd Biblioteczny", i "Bibliotekarza". Publikował w tych pismach artykuły z zakresu organizacji bibliotek szkolnych i zakładowych, kładąc nacisk na kształcenie czytelników w poszanowaniu książek. Apelował, by książki w bibliotekach nie były pieczętowane ogromnymi stemplami bibliotecznymi i hasłem "Szanuj książki", co i tak nie zniechęci do zaginania kartek, czy do zabrania sobie na własność wybranego tomu. Wskazane byłoby znakować je znakiem książki tzw. ekslibrisem. W trosce o losy książek zbierał także zaklęcia przeciwko złodziejom książek, które przepisywał ze starych książek i ekslibrisów i nawet sam pisał zabawne wierszyki. Niestety nie udało mi się odnaleźć żadnego z nich.

Zbieraniem ekslibrisów pasjonował się dr Stefan Kotarski od czasów szkolnych, lecz dopiero w latach 1951 - 1953 zbieranie "znaków książki" pochłonęło go całkowicie. Od tego czasu kolekcja ekslibrisów dr Stefana Kotarskiego wzrosła do 18.000, w tym 7.500 polskich, 3.800 czeskich i słowackich, 2.800 republik radzieckich,1.500 węgierskich i kilkadziesiąt duńskich, niemieckich i jugosłowiańskich. Dr Stefan Kotarski zgromadził 26 własnych znaków książki, które zdobiły jego księgozbiór.



Jeden z exlibrisów Stefana Kotarskiego, którym oznakował swoje książki.

Dr Stefan Kotarski nie ograniczył się tylko do powiększania kolekcji, lecz także opisywał kto jest autorem grafiki, kim był właściciel. Umieszczał je na arkuszach, na specjalnych podkładkach i układał w specjalnych kartonach. Zabiegał, by warszawscy kolekcjonerzy, których było kilku, stworzyli własną organizację. Po kilku latach w 1961roku powstało koło Miłośników Ekslibrisów przy Polskim Towarzystwie Archeologicznym. Niebawem prezesem został Stefan Kotarski i kierował nim aż do śmierci.

Dr Stefan Kotarski nie stracił kontaktu z miastem, w którym pracował 4 lata. Nie odmówił udziału w pierwszej sesji popularno naukowej na temat historii miasta, która odbyła się 23 września 1965 roku Nie przechowały się z niej dokumenty i referaty, został tylko tekst wystąpienia dr Stefana Kotarskiego. (patrz Nr 2 "Ziemi Opatowskiej")

Kolejną obecność dr Stefana Kotarskiego odnotowano na I Zjeździe Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Opatowskiej w 1969 roku. W swym wystąpieniu wyrażał radość, że został zaproszony i życzył zebranym by starali się odtwarzać i upamiętniać historię miasta i regionu.

Odnalazłam jeszcze jeden dowód związku dr Stefana Kotarskiego z Opatowem. Podczas spotkania z Pawłem Jasienicą wręczył mu swą książkę o powstaniu styczniowym z dedykacją, podkreślającą ich związek z Opatowem. Obaj panowie tylko kilka lat spędzili w Opatowie, ale mimo to czuli się z tym miastem związani. Obaj byli historykami choć w innych miastach i prace: doktorska ? Stefana Kotarskiego i magisterska Pawła Jasienicy dotyczyły Powstania Styczniowego.



Książkę z dedykacją ofiarowała mi druga żona Pawła Jasienicy Nena z Darowskich Beynar. Ofiarowała mi także książkę Pawła Jasienicy "Wisła pożegna zaścianek". Obie książki zostały starannie oprawione i stanowią ozdobę mojego księgozbioru.

Za działalność w dziedzinie popularyzacji exlibrisu dr Stefan Kotarski został wyróżniony odznaką Zasłużonego Działacza Kultury. W uznaniu zasług zawodowych i społecznych był odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Odznaką Grunwaldzką, Medalem 30-lecia PRL i Medalem Zwycięstwa i Wolności.

Dr Stefan Kotarski zmarł po krótkiej chorobie 31 grudnia 1975 roku. Pochowany został w grobowcu rodzinnym na warszawskich Powązkach.



Pogrzeb zgromadził wielką liczbę współpracowników i przyjaciół Stefana Kotarskiego. Przybyła także na pogrzeb delegacja z Gimnazjum i Liceum w Płońsku. Mowę pogrzebową wygłosił profesor Aleksander Giejsztor,

Wspomnienie o Jego odejściu zamieściło "Życie Warszawy" (19 I 1975) i "Z otchłani Wieków" (3 I1975.)

"Stefan Kotarski z wykształcenia był historykiem, z zawodu pedagogiem i bibliotekarzem, a z zamiłowania bibliofilem i kolekcjonerem", napisali autorzy we wstępie do folderu, wydanego z okazji wystawy zbioru ex librisów dr Stefana Kotarskiego, zorganizowanej w Bibliotece Narodowej w 1979 roku. Nie obejrzałam tej wystawy. Zapewne przeoczyłam informacje o jej otwarciu.

Gdy uzupełniałam wiadomości o Panu dr Stefanie Kotarskim, w Informatorium B.N poinformowano mnie, że przekazane przez żonę Pana Kotarskiego zbiory ekslibrisów znajdują się w Dziale Ikonograficznym mieszczącym się w Pałacu Rzeczypospolitej. Na moje gorące prośby panie kustosz przyniosły z magazynu jedno pudło, które zawierało kartony z przytwierdzonymi księgoznakami właścicieli księgozbiorów. Niewielkie karteczki, zapewne 5 x 8 cm pokrywały rysunki o różnej tematyce, Na każdej był napis "exlibris" i nazwisko właściciela. Zdoiły je różne elementy: stylizowane monogramy, książki, zwoje papirusów, sowy i elementy stylizowanych liści i kwiatów. Zawartość zależała od właścicieli zamawiających u grafika ekslibris.

Ubolewałam w rozmowie z obu paniami, że nie mogłam zakupić w B.N. katalogu wystawy. Uprzejme panie ze Zbiorów Ikonograficznych ofiarowały mi ów katalog, który zawiera spis wszystkich exlibrisów Stefana Kotarskiego z podziałem na państwa, zawiera informacje o autorze grafiki i czy jest to litografia czy drzeworyt.

Wszystkich zainteresowanych ekslibrisami dr Stefana Kotarskiego odsyłam do księgozbioru Biblioteki Narodowej i do mojego archiwum.

Bibliografia

1. Stefan Kotarski kolekcjoner ekslibrisów i bibliofil.. Opracowały: Regina Gołąb i Alicja Zendara. Katalog wystawy Biblioteka Narodowa Warszawa 1979
2. Słownik pracowników książki polskiej str. 103-104
3. Korzystałam także z udostępnionych mi zbiorów Informatorium Biblioteki Narodowej i Zakładu Zbiorów Ikonograficznych (sekcja Darów) Biblioteki Narodowej
4. Kilka informacji uzyskałam w Internecie pod hasłem "Stefan Kotarski" onet pl.

Tekst Aleksandra Gromek Gadkowska, 27 października 2010